ଭକ୍ତିରେ ଆରମ୍ଭ, ମୁକ୍ତିରେ ସମାପ୍ତ — ଏହାହିଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ
ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିରେ ଭିଜେ ଭକ୍ତ
ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ମିଳନର ପୂଣ୍ୟଭୂମି
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମର୍ପଣର ନୀରବ ସାକ୍ଷୀ
ଉତ୍କଳୀୟ ପ୍ରାଣସପ୍ତକର ମୂଳଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ପରମବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ମୟ ସଂସ୍କୃତି। ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ କେବଳ କୌଣସି ଭୌଗୋଳିକ ଭୂଖଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ଏହା ଅପାର ଭକ୍ତି, ନିଷ୍ଠା ଓ ଶାଶ୍ୱତ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଭାବସଂସିକ୍ତ ମହାତୀର୍ଥ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁପରମାଣୁ, ପ୍ରାଚୀର ଓ ବାଲୁକାକଣାରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅଲୌକିକ ଲୀଳାମାଧୁରୀ ବିରାଜମାନ। ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରାର ପବିତ୍ର ରଥପଥ ‘ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ’ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିକଟରେ ବିଦିତ, ମାତ୍ର ଏହି ମହାସାଗର ସଦୃଶ ପ୍ରଶସ୍ତ ମାର୍ଗ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସପ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ। ଆସନ୍ତୁ, ସେହି ସପ୍ତ-ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରାଞ୍ଚଳର ନିଗୂଢ଼ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ରହସ୍ୟାବଳୀକୁ ଅବଗତ ହେବା।
୧. ବିଜେ ଖଳା: ଦିବ୍ୟ ଅବତରଣ ଓ ପହଣ୍ଡି-ବିଜେ
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ଶୁଭଙ୍କର ପ୍ରାଙ୍ଗଣହିଁ ‘ବିଜେ ଖଳା’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଘୋଷଯାତ୍ରା ତିଥିରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଓ ଭାବାବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଉଠେ। ଘଣ୍ଟ, କାହାଳୀ, ଝାଞ୍ଜର ଦିବ୍ୟ ନାଦ ଏବଂ ନିଖିଳ ଭକ୍ତକୁଳର ଶଙ୍ଖ-ହୁଳହୁଳି ଓ ହରିବୋଲ ଧ୍ୱନିରେ ଗଗନ-ପବନ ମୁଖରିତ ହୁଏ। ଏହି ଆବହୋମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ରଥାରୂଢ଼ ହେବା ନିମନ୍ତେ ଠାଣିପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ପହଣ୍ଡି ବିଜେ’ କରନ୍ତି।
୨. ରଥ ଖଳା: କାଷ୍ଠଶିଳ୍ପ ଓ ଦିବ୍ୟ ନିର୍ମାଣର ଶାଳା
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସନ୍ନିକଟସ୍ଥ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଟି ରଥ ନିର୍ମାଣର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସବଭୂମି। ପବିତ୍ର ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାର ଶୁଭଲଗ୍ନରୁ ମହାରଣା, ଭୋଇ ଓ ରୂପକାର ସେବାୟତବୃନ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାର ସହ ଶ୍ରୀଦାରୁ-ଗଣ୍ଡି କାଟି ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଭବ୍ୟ ରଥତ୍ରୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ରଥ ସମେତ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍କଳୀୟ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିର ଅସୀମ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହାକୁ ‘ମହାଖଳା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ରଥ ଏବଂ ରଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।
୩. ଲୀଳା ଖଳା: ଦିବ୍ୟ ଆଲେଖ୍ୟ ଓ ଅଭିନୟର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ
ବଡ଼ଦାଣ୍ଡର ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାନାବିଧ ଅବତାରୀ ଲୀଳାମାଧୁରୀ ସହ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ଭୂମିରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ରାମଲୀଳା, କୃଷ୍ଣଲୀଳା ଏବଂ ସାହିଯାତ ଭଳି ସଂସ୍କୃତିପୁଷ୍ଟ ନାଟକାବଳୀ ମଞ୍ଚସ୍ଥ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ ନରର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ କଳାତ୍ମକ ବନ୍ଧନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ।
୪. ସେବା ଖଳା: ମାତୃସୁଲଭ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ପୋଡ଼ପିଠାର ପାବନ ସ୍ଥଳୀ
ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ମାଉସୀ ମା’ଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ପୋଡ଼ପିଠାର ସ୍ୱାଦର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମାଉସୀ ଦେବୀ ଅର୍ଦ୍ଧାଶିନୀଙ୍କ ଦେବାଳୟ ଏଠାରେ ବିରାଜମାନ। ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥତ୍ରୟ ଏଠାରେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ରହଣି କରେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ ଭାବବିହ୍ୱଳତାର ସହ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ପନ୍ତି ଭୋଗ’ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ‘ପୋଡ଼ପିଠା’ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
୫. ପାଟଣା: ବିଲୁପ୍ତ ‘ମାଳିନୀ ନଦୀ’ର ସ୍ମୃତି-ମାଲ୍ୟ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାଚୀନ ଭୌଗୋଳିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ବହନ କରେ। ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାୟିକା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏଠାରେ ‘ମାଳିନୀ ନଦୀ’ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରୁଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ୬ଟି ରଥ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିଲା। ନଦୀ ପାର ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ୩ଟି ରଥରେ ଯାତ୍ରା ସମ୍ପନ୍ନ କରୁଥିଲେ। କାଳକ୍ରମେ ନଦୀଟି ବାଲୁକାଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ହେଁ, ‘ପାଟଣା’ ନାମରେ ଏହାର ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଅଦ୍ୟାବଧି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ।
୬. କାନ୍ତାର: ନିର୍ଜନତାର ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ସାଧନା
ବଡ଼ଦାଣ୍ଡର ସପ୍ତ ବିଭାଜନ ମଧ୍ୟରେ ‘କାନ୍ତାର’ ହେଉଛି ଏକ ନିଶ୍ଚୁପ ଓ ନିର୍ଜନ ଭୂଖଣ୍ଡ। ଏହି ସ୍ଥଳଟି ଶାନ୍ତି, ସଂଯମତା ଓ ନିରବତାର ପ୍ରତୀକ। ଜାଗତିକ ଧାବମାନ ଜୀବନଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ପର୍ବପର୍ବାଣିର ଉଲ୍ଲାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚିନ୍ତନ, ମନ୍ଥନ ଓ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷାର ଅନୁପମ ସାଧନାପୀଠ।
୭. ଶରଧାବାଲି: ଜନ୍ମବେଦୀକୁ ମହାପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର କ୍ଷେତ୍ର
ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ପବିତ୍ର ବାଲୁକା ଶଯ୍ୟାହିଁ ‘ଶରଧାବାଲି’ ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଏହା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ପବିତ୍ର ଜନ୍ମବେଦୀ। ଘୋଷଯାତ୍ରାରେ ତିନିଠାକୁର ଏଠାରେ ଅବତରଣ କରି ୯ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବଦିନାତ୍ମକ ଲୀଳା ରଚନା କରନ୍ତି। ଶରଧାବାଲିରୁ କଣିକାଏ ମୃତ୍ତିକା ସିରସାର୍ପଣ କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଅସଂଖ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଧାବିତ ହୋଇଆସନ୍ତି।
ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା ଆମର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ
ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ କେବଳ ପିଚୁ କିମ୍ବା କଂକ୍ରିଟ୍ର ମାର୍ଗ ନୁହେଁ, ଏହା ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଭାବ, ଭକ୍ତି ଓ ସମର୍ପଣର ଚିରନ୍ତନ ସ୍ୱାକ୍ଷର। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ଏଭଳି ଅନେକ ଅଗୋଚର ଓ ଗୂଢ଼ ରହସ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଆମ ଐତିହ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱ-ଦରବାରରେ ଅତୁଲନୀୟ କରିପାରିଛି। ଜଣେ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଓଡ଼ିଆ ଭାବେ, ଆମର ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଦାୟାଦ ଓ ସନାତନ ପରମ୍ପରାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ନିକଟରେ ସୁସଂରକ୍ଷିତ କରି ପହଞ୍ଚାଇବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
